โดยกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม

ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศ

Department of Environmetal Qulity Promotion

Department of Environmetal Qulity Promotion

ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศ

ดิน ฟ้าอากาศ กลายเป็นผู้กำหนดให้เกษตรกร ชาวประมงผู้พึงพาสภาพอากาศจะต้องผันตัวเองมาเป็นผู้สังเกตการณ์อากาศเพื่อให้เกิดการเตรียมพร้อมกับสภาพอากาศที่ไม่เหมือนเดิมอีกต่อไปในอนาคตหากเกษตรกร ชาวประมงไม่ปรับตัวตามสภาพอากาศที่ปรวนแปรได้นั่นก็อาจจะนำไปสู่การล่มสลายของกระบวนการทำเกษตรกรรมหรือการทำประมงแบบดั้งเดิม

เมื่อฤดูกาลเปลี่ยนแปลงไปและสภาพอากาศที่ยากจะคาดเดาเริ่มส่งผลกระทบต่อชุมชนเกษตรในท้องถิ่นในอดีตที่ผ่านมาชาวนาจะสังเกตปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ เช่น มดอพยพ เพื่อดูว่า ฝนจะมาตอนไหนหากมดเริ่มขนไข่ ในช่วงกลางเดือนพฤษภาคมเป็นการบ่งชี้ว่าฤดูกาลเริ่มเปลี่ยนจากหน้าร้อนแล้งเข้าสู่หน้าฝนและภายในสามวันหลังมดขนไข่ ฝนก็จะตกและชาวนาจะเริ่มเตรียมดินไถนาปลูกข้าว

เหตุการณ์มดดำขนไข่ย้ายรังขึ้นสู่ที่สูง ฝูงมดดำจำนวนมาก ช่วยกันขนไข่ตัวอ่อนสีขาวจากรังเดิมที่สร้างอยู่บนพื้นดิน ขึ้นสู่ที่สูงเป็นปรากฏการณ์ที่คนโบราณได้บอกกล่าวเล่าขานสืบทอดกันมาว่า จะเกิดฝนตกหนักอาจจะมีน้ำท่วมในพื้นที่ “มดขนไข่” เป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านที่สืบทอดกันมา โดยคนเฒ่าคนแก่ได้บอกเล่าให้ลูกหลานฟังต่อ ๆ กันว่า ถ้าเห็นมดขนไข่กันเป็นแถวเป็นแนวขึ้นสู่ที่สูงจำนวนมาก ๆ แบบนี้ ให้เตรียมป้องกันตัวเองเพราะฝนกำลังจะตกหนัก หนักมาก ฟ้าจะคะนองเป็นเหตุในการเตือนภัยสำหรับชาวบ้านสมัยโบราณหากบ้านไหนยกพื้นต่ำต้องขนของขึ้นให้พ้น หรือหากคนใดจำเป็นต้องออกไปทำธุระนอกบ้านก็จะได้ถือร่มและอุปกรณ์กันฝนติดตัวไปด้วย จึงถือว่า “มดขนไข่”เป็นสิ่งบอกเหตุได้อย่างหนึ่ง แต่หากวิเคราะห์ตามหลักทางวิทยาศาสตร์แล้วสาเหตุที่มดรู้ล่วงหน้าว่าจะเกิดฝนตกหนักนั้นก็เป็นเพราะมดเป็นสัตว์ที่มีโสตประสาทในการรับความรู้สึกได้ดีมันสามารถใช้หนวดเพื่อรับรู้ความเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศโดยเฉพาะเรื่องความชื้นในอากาศซึ่งคนอาจบ่นเรื่องอากาศร้อนเกินไปหรือเย็นเกินไปแต่มดจะวิเคราะห์ต่อไปถึงความชื้นและเริ่มเตรียมการหลบภัยเพราะถ้ามดไม่สามารถดูแลตัวเองหรือครอบครัวก็จะได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงเป็นวงกว้างถูกน้ำท่วมรังและตายหมดยกรังเลยทีเดียว ซึ่งภูมิปัญญาท้องถิ่นและวิธีสังเกตการณ์การเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศสามารถกระทำได้หลายวิธี ดังนี้

  1. ในเวลากลางวัน ถ้ามีเมฆจำนวนมาก ท้องฟ้ามีแสงสีแดง ลมสงบ ผิวน้ำทะเลไม่มีระลอกคลื่น เป็นสัญญาณเตือนว่า กำลังจะมีพายุ ลมแรงและจะมีฝนตกหนักมาก
  2. ในเวลากลางคืน ถ้ามองไม่เห็นดวงดาว ท้องฟ้ามีแสงสีแดง ลมสงบ เป็นสัญญาณเตือนว่า ภายในคืนนี้จะมีพายุลมแรงและจะมีฝนตกหนักมาก
  3. ในเวลากลางวันในฤดูร้อน ถ้าอากาศร้อนอบอ้าวติดต่อกัน 2 วัน พอเช้าวันที่ 3 มีเมฆมากตามแนวขอบฟ้า ลมสงบ ก้อนเมฆใหญ่ขึ้นสูงขึ้น เรื่อยๆ เป็นสัญญาณเตือนว่า ตอนเย็นจนถึงใกล้ค่ำจะมีพายุฤดูร้อน จะมีฝนฟ้าคะนองรุนแรง มีฟ้าแลบ ฟ้าร้อง ฟ้าฝ่าลม กระโชกแรง และอาจจะมีลมงวง ลงมาจากฐานเมฆ
  4. ฤดูร้อนในตอนบ่าย ถ้ามีลมค่อนข้างแรงพัดเข้าสู่ภูเขาจนถึงเย็น เป็นสัญญาณเตือนว่า คืนนี้จะมีฝนตกหนัก
  5. ฤดูร้อนปีใด ไม่พบรังนกบนต้นไม้ หรือนกย้ายไปทำรังตามถ้ำ ตามใต้หน้าผา ซอกเหลือบหินบนภูเขา เป็นสัญญาณเตือนว่า ฤดูฝนปีนั้นจะมีพายุลมแรง ฝนตกหนักมาก
  6. ฤดูร้อนปีใด มดที่ขุดรูอาศัยใต้ดิน ขนเอาขุยดินขึ้นมาทำเป็นกลมรอบรูไว้ เป็นสัญญาณว่า ฤดูฝนปีนี้จะมีฝนดี
  7. ฤดูร้อนปีใด ต้นทองกวาวออกดอกเต็มต้น มะขามติดฝักดก ต้นหว้าลูกดก หญ้าแพรกช่อยาวต้นตรง เป็นสัญญาณว่าฤดูฝนปีนี้จะมีฝนดี
  8. ฤดูฝนมดดำขนไข่ อพยพขึ้นไปอยู่ที่สูง เป็นสัญญาณเตือนว่า ภายใน 2 วันจะมีฝนตกหนักจนน้ำท่วม
  9. ฤดูฝน ถ้านกนางแอ่นมาเกาะ เสาไฟฟ้า สายไฟฟ้า จำนวนมาก เป็นสัญญาณเตือนว่า ในทะเลจะมีพายุลมแรง
  10. ฤดูฝน ถ้านกปากห่าง บินเป็นฝูงใหญ่ๆ ลงมาอาศัยอยู่แถบจังหวัด อยุธยา ปทุมธานี เป็นสัญญาณเตือนว่าอากาศหนาวกำลังตามมาภายในหนึ่งเดือน
  11. ฤดูฝนปีใด มีน้ำท่วมใหญ่ น้ำท่วมนาน เป็นสัญญาณเตือนว่า ในฤดูหนาวจะมีแผ่นดินยุบ ถล่มสั่นไหว
  12. ฤดูหนาว ปีใดหนาวนาน เป็นสัญญาณเตือนว่า ผลไม้จะติดดอก ออกผลดก ปีนั้นจะมีฝนดี น้ำท่าจะมาก

คนโบราณเชื่อกันว่า ถ้าท้องฟ้ากลายเป็นสีเหลืองเข้มออกแดงแบบที่เรียกว่าอุกาฟ้าเหลือง จะเกิดมหันตภัยทางธรรมชาติในเร็ววัน ชาวทะเลจะไม่มีวันยอมออกเรือเลย เพราะกลัวพายุใหญ่และมรสุม สัญญาณเตือนภัยโบราณนี้มีคำอธิบายเพิ่มเติมที่เป็นวิทยาศาสตร์บ้างไหม? หรือเป็นเพียงความเชื่อที่เล่าสืบต่อกันมา
สิ่งที่ชาวบ้านเรียกว่า อุกาฟ้าเหลือง ดังรูป ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติอย่างหนึ่ง ซึ่งจะเกิดเมื่อมีพายุฝนฟ้าคะนอง ในเวลาอย่างนั้นท้องฟ้าจะมีเฆมชั้นต่ำมาก เมฆชั้นต่ำจะมีไอน้ำมาเกาะอยู่อย่างหนาแน่น ทำให้เกิดความชื้นสูง เมื่อพระอาทิตย์ส่องแสงกระทบละอองไอน้ำเหล่านี้มาสู่ตาเรา ละอองน้ำจะหักเหแสงสีแดงสู่ระบบการมองเห็นของเรา ท้องฟ้าก็กลายเป็นสีแดงส้ม อุกาฟ้าเหลืองที่แท้จึง ไม่ใช่สีเหลือง แต่เป็นสีแดงส้มมากกว่า

ชาวเรือที่ใช้การสังเกตอุกาฟ้าเหลืองเป็นหลักในการออกเรือ โดยเฉพาะในเรื่องพายุ ก็ยังใช้ได้ โดยสังเกตว่าเกิดสภาพนี้ขึ้นในเวลาใด เกิดตอนเช้าหรือหลังพระอาทิตย์ตกดินไปแล้ว
“ถ้าท้องฟ้ามีสีแดงส้มในเวลาเช้าหรือหลังพระอาทิตย์ตกดินไปแล้วก็จะไม่ออกเรือ” เพราะเป็นสัญญาณเตือนว่าจะมีพายุและลมแรง แต่ถ้า “ท้องฟ้ามีสีส้มแดงในช่วงตอนโพล้เพล้หรือระหว่างพระอาทิตย์ตกดิน” แสดงว่ารุ่งขึ้นอากาศจะดี

ภัยแล้ง

ฤดูร้อนปีใด พบรังผึ้ง รังมดแดง ทำบนยอดไม้เป็นสัญญาณเตือนว่า ในหน้าฝนปีนั้นฝนจะน้อย
ฤดูฝน ถ้าลงไปงมหอยในดินโคลนริมฝั่งแม่น้ำแล้วพบว่าหอยต่างๆย้ายลงไปอยู่ในแนวร่องน้ำ ลึกกลางแม่น้ำเป็นสัญญาณเตือนว่าปีนี้น้ำแล้ง
ฤดูหนาว ปีใดหนาวเป็นช่วงสั้นๆ เป็นสัญญาณเตือนว่า ปีนั้นฝนจะแล้ง

แผ่นดินไหว

ถ้าสัตว์เลื้อยคลานหนีออกมากจากรู หนูวิ่งไปมาวุ่นวาน ปลากระโดดออกจากบ่อหรือกระชัง เป็ด ไก่บินกระเจิง หมู ม้า กระโดดโลด เต้นอยากออกจากคอก บางทีก็กัดกัน นกบินแบบตื่นตระหนก บินกระเจิงหลงทิศไม่เป็นระเบียบ บ่อน้ำพุร้อนมีระดับน้ำสูงขึ้นมากกว่าปกติจนล้น และมีอุณหภูมิของน้ำร้อนสูงขึ้น จนมีควันไอร้อนชัดเจน อากาศทั่วไปร้อนขึ้น อาจมีเสียงดังคล้ายๆ ฟ้าร้อง หรือเสียง เลื่อน ลาก วัตถุ ที่มีน้ำหนักมากๆ เป็นสัญญาณเตือนว่า จะเกิดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ภายใน 24 ชั่วโมง

ถ้าอยู่ชายฝั่งทะเลแล้วรู้สึกว่าแผ่นดิน หาดทรายสั่นสะเทือนจน มึนงง เหมือน เมารถ เมาเรือ หรือเมาคลื่น เป็นสัญญาณเตือนว่าได้เกิดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ ใต้ท้องทะเลขึ้นแล้ว และ หลังจากนั้นถ้ามีปรากฎการณ์น้ำทะเลลดลงห่างจากฝั่งไปอย่างรวดเร็ว จนปลาเกยตื้นเพราะว่าย ลงไปตามน้ำไม่ทัน เป็นสัญญาณเตือนว่า ผลจากการเกิดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ ใต้ท้องทะเลนั้น มีความรุนแรงมากพอที่จะทำให้เกิดคลื่นสึนามิ (คลื่นใต้น้ำ) และคลื่นดังกล่าวกำลังจะเข้ามาโผล่ใกล้ๆ ชายหาดและกำลังจะซัดฝั่ง ภายในเวลาอันใกล้นี้ให้หนีออกห่างจากฝั่งทะเลให้ไกล ไม่น้อยกว่า สองกิโลเมตร พักรอฟังข่าวจากทางราชการว่าปลอดภัยเสียก่อนหรือคอยจนกว่าจะเลยสามชั่วโมงไปแล้ว

นกมีความรู้สึกไวต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม โดยเฉพาะนกพิราบป่าจะไวเป็นพิเศษ ผู้เชี่ยวชาญด้านแผ่นดินไหวประเทศจีนพบว่า ขณะเกิดแผ่นดินไหวแรงสั่นสะเทือน 3 ริกเตอร์ขึ้นไป ฝูงนกพิราบป่าที่อยู่ภายในรัศมี 50 กม. จากศูนย์กลางแผ่นดินไหวจะล่วงรู้ล่วงหน้า และบินหนีไปภายใน 24 ชั่วโมง นอกจากนี้ กาและนกเลี้ยงบางชนิด เช่น นกแก้ว ก็มีความรู้สึกไวต่อการเกิดแผ่นดินไหวเช่นกัน

ปลาน้ำเค็ม เมื่อ ค.ศ. 1995 ก่อนเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ที่โกเบ ชาวประมงจับปลาได้ปลาได้มากกว่าปกติ และมีปลาจากทะเลลึกว่ายเข้ามาในเขตน้ำตื้นด้วย
ปลาน้ำจืด ปลาน้ำจืดในแม่น้ำหรือทะเลสาบที่มีความรู้สึกไวต่อการเกิดแผ่นดินไหวหรือปลาคาร์ป ก่อนเกิดแผ่นดินไหวรุนแรง เคยมีคนเห็นปลาคาร์ปจำนวนมากกระโดดขึ้นมาบนผิวน้ำเหมือนตกใจหนีอะไรบางอย่าง

กบก็แสดงพฤติกรรมผิดปกติเช่นเดียวกับงู เมื่อ ค.ศ. 1976 ไม่กี่ชั่งโมงก่อนที่จะเกิดแผ่นดินไหวรุนแรงที่เมืองถังซานในประเทศจีน มีคนเห็นฝูงกบนับพันนับหมื่นตัวพากันอพยพ
สุนัข ตอนที่เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ที่โกเบ มีรายงานว่าสุนัขจะแสดงพฤติกรรมแปลกๆ มากที่สุด สุนัขเป็นสัตว์ที่ใกล้ชิดกับคน จึงสังเกตความผิดปกติจากสุนัขได้ง่าย และพบว่าก่อนเกิดแผ่นดินไหว สุนัขจะมีอาการตื่นตระหนก วิ่งไปวิ่งมา บางตัวก้าวร้าวขึ้น ส่วนบางตัวก็เห่าและหอน

แมว ก่อนเกิดแผ่นดินไหว แมวส่วนใหญ่จะหาที่หลบ ญี่ปุ่นมีคำโบราณกล่าวไว้ว่า “ก่อนแผ่นดินไหว แมวจะปีนขึ้นต้นไม้สูง” และมีคนเห็นเช่นนี้จริงๆ ก่อนเกิดแผ่นไหว แมวบางตัวแสดงอาการงุ่นง่าน วิ่งไปมา และส่งเสียงร้องอย่างกระวนกระวาย

หนู เมื่อ ค.ศ. 1923 ก่อนเกิดแผ่นดินไหวรุนแรงที่คันโต หนูพากันหลบหนีไปหมด และตอนเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ที่โกเบ ก็พบปรากฏการณ์หนูพากันหลบหนีเช่นกัน นอกจากนี้ยังพบว่าก่อนเกิดแผ่นดินไหวจะมีหนูติดกับดักเพิ่มขึ้น และหนูบางตัววิ่งพล่านไปทั่ว

การเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำใต้ดิน นับแต่โบราณ ชาวจีนค้นคว้าหาความสัมพันธ์ระหว่างการเกิดแผ่นดินไหวกับระดับน้ำใต้ดิน และนำมาใช้ในการคาดการณ์การเกิดแผ่นดินไหว ตั้งแต่ ค.ศ. 1981-1985 มีรายงานความผิดปกติของระดับน้ำใต้ดินหลายครั้ง เป็นการลดลง 27 ครั้ง เพิ่มลดสลับกัน 3 ครั้ง น้ำใต้ดินเกิดคลื่น 3 ครั้ง และระดับน้ำทะเลเปลี่ยนแปลงอย่างผิดปกติ 12 ครั้ง

ค.ศ. 1975 มีการคาดการณ์แผ่นดินไหวที่ชายฝั่งทะเลของประเทศจีนเป็นครั้งแรกของโลก จากผลการศึกษาวิจัยพบว่า ก่อนเกิดแผ่นดินไหวที่มีความสั่นสะเทือน 7 ริกเตอร์ขึ้นไป บางครั้งระดับน้ำใต้ดินที่อยู่ในบริเวณใกล้เคียงศูนย์กลางแผ่นดินไหวจะมีการเปลี่ยนแปลงที่ผิดปกติล่วงหน้าเป็นปี ๆ แต่หากแผ่นดินไหวที่มีความสั่นสะเทือนต่ำกว่า 6 ริกเตอร์ การเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำใต้ดินครั้งแรกเกิดขึ้นราวสองสามเดือนก่อนแผ่นดินไหว

ความสั่นสะเทือนที่ใต้ดิน ลางบอกเหตุแผ่นดินไหวที่พิเศษที่สุดคือเสียงสั่นสะเทือนที่ใต้ดิน เท่าที่ค้นพบในเวลานี้มีบันทึกเกี่ยวกับเสี่ยงสั่นสะเทือนจากใต้ดินในสมัยราชวงศ์เว่ย เมื่อ 1,500 ปีก่อนแล้ว ซึ่งบันทึกไว้ว่า ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 464 เกิดแผ่นดินไหวที่บริเวณเมืองเยียนเหมินฉี (มณฑลชานซีในปัจจุบัน) ก่อนเกิดแผ่นดินไหวมีเสียงสั่นสะเทือนจากใต้ดินดังครืนๆ เหมือนฟ้าร้องพอสงบลงก็เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง และในปี ค.ศ 1967 หลังเกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรงที่เมืองถังซาน ได้มีการสอบถามผู้คนที่อาศัยอยู่ในรัศมี 1,000 กิโลเมตรจากศูนย์กลางของแผ่นดินไหว พบว่า 95 % ได้ยินเสียงดังครืนๆ อย่างชัดเจน ซึ่งชนิดของเสียงสั่นสะเทือนที่ใต้ดิน เสียงสั่นสะเทือนที่พื้นดินที่เป็นลางบอกเหตุแผ่นดินไหวมีมากหลายแบบ จากผลการวิจัยแบ่งได้เป็น 6 แบบคือ

  1. เสียงร้อง เป็นเสียงที่พบบ่อยที่สุด มักจะดังขึ้นก่อนเกิดแผ่นดินไหว
  2. เสียงพายุ: ดังเหมือนพายุพัด คล้ายเสียงร้องของช้างพลาย
  3. เสียงระเบิด: ดังตูมตามเหมือนเสียงระเบิดขนาดใหญ่
  4. เสียงเครื่องยนต์: ดังเหมือนเสียงรถยนต์ รถไถ รถรางไฟฟ้า หรือเครื่องบิน
  5. เสียงเลื่อยไม้: ตอนเกิดแผ่นดินไหวรุนแรงที่เมืองถังซาน มีคนจำนวนไม่น้อยได้ยินเสียสั่นสะเทือนที่ใต้ดินที่ดังเหมือนเสียงระเบิดและเสียงเลื่อยไม้
  6. เสียงฉีกผ้า: เสียงนี้มักได้ยินที่ทะเลมากกว่าบนบก

แหล่งข้อมูล:

  • http://www.trueplookpanya.com/new/cms_detail/knowledge/29489
    news.tlcthai.com
  • www.magnoliathailand.com
  • www.matichon.co.th
  • กรมทรัพยากรธรณี. สิ่งบอกเหตุก่อนเกิดแผ่นดินไหวขนาดใหญ่. http://www.dmr.go.th/main.php?filename=precursory. สืบค้นเมื่อ 4 กรกฎาคม 2557
  • กรีนเนท. การปรับตัวรับมือโลกร้อน.http://www.greennet.or.th/news/1491 สืบค้นเมื่อ 10 พฤษภาคม 2557
  • กลุ่มสาระการเรียนรู้ สุขศึกษาและพลศึกษา. รวมสัญญาณเตือนภัย ก่อนเกิดภัยธรรมชาติขนาดใหญ่. http://www.trueplookpanya.com/new/cms_detail/knowledge/29489/. สืบค้นเมื่อ 4 กรกฎาคม 2557
  • คมชัดลึก. ข่าวทั่วไป. http://www.komchadluek.net สืบค้นเมื่อ 15 พฤษภาคม 2557
  • ช่อง3. สกู๊ป..ข้าวลอยน้ำภูมิปัญญาท้องถิ่น. http://www.krobkruakao.com สืบค้นเมื่อ 15 พฤษภาคม 2557
  • ศูนย์วิจัยธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร. เรดบูล สปิริต สนับสนุน แนวคิด ‘ภูคา โมเดล’ วิถียั่งยืนบนพื้นที่สูง. http://glamdring.baac.or.th/ViewContent.php?ContentID=8926 สืบค้นเมื่อ 15 พฤษภาคม 2557

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...